تنیده شدن در متن و محتوا

67

یونس یونسیان

نوستالژی شباهت عجیبی با نوشتن و متن دارد، چیزی در نوستالژی هست كه شبیه نوشتار و متن، قابلیت تنیده شدن و غرق كردن سوژه را دارد. متن با متنیده شدن و تنیده شدن به تار عنکبوتی می‌ماند که سر تا پای سوژه را دربر می‌گیرد و تا به خود بیایی، در دامی افتاده‌ای که با هزاران رشته چسبناک تو را به متن الصاق می‌کند. با ورود به هر متنی به‌ناگاه و از روی نادانی در دام رشته‌ای فرو می‌روی که درنهایت شبیه به طعمه‌های تار تنیده‌شده عنکبوت‌ها، تمایزی میان شکار و تار باقی نمی‌ماند و شکار به توده سفیدرنگی از تار‌های تنیده بدل می‌شود. خواننده با ورود به متن به خانه هزار تویی وارد می‌شود که فرجامی جز متنیده شدن و به متن تبدیل شدن باقی نمی‌گذارد و درحقیقت، تنیده شدن با متن و تن به تن شدن با متنی که در خود من، تن و تنیدن را به یک‌باره مستتر دارد، به داستان ارواح و اشباح نزدیک می‌شود. در داستان‌های ارواح ژاپنی (qwaidan) به نمونه‌های منحصربه‌فرد از داستان‌های ناتمام یا به پایان نرسیده برمی‌خوریم که گویی نویسنده روایت در میانه کار، همه چیز را ول کرده است و از خیر ادامه دادن و نوشتن باقی داستان گذشته است. با غور در علل و دلایل ذکرشده در این داستان‌های ارواح به این راز اساسی به این شکل جواب داده می‌شود: نویسنده داستان از ادامه نوشتن دست نکشیده است، یا انتهای این داستان‌ها در گذر زمان گم نشده‌اند، بلکه در لحظه‌ای خاص یک‌باره نویسنده با متن خود یکی شده است و راه فراری از این هزارتوی پیش رو نیافته است. نویسنده مورد نظر در داستان‌های اشباح فرایندی را متحمل شده است که به شکلی زیرپوستی و خزنده در هر کنش خوانش و درهم‌تنیدنی با متن روی می‌دهد.

426330336_269926

خاطرت هست، یك عكس خانوادگى به‌شدت ایرانى كه در سفر شمال و در كنار جاده و هنگام صرف ناهار گرفته شده است: سال 1363 خورشیدى است، نسل متولد دهه 60 دارد كم‌كم با مزه جهان و طعم سركشیدن نوشابه با شیشه‌اش آشنا مى‌شود، هنوز رنگ سیاه سبیل‌هاى پدر، غلیظ‌ترین، قوى‌ترین و محكم‌ترین رنگ در آلبوم‌هاى عكس است، هنوز تارهاى سپید مو به ‌صورت پدرانه هجوم نبرده‌اند و هنوز دست‌هاى پدر باعظمت‌ترین تكیه‌گاه و اهرم نوع اول است. خنده‌ها، اما، در مرز زیبایى و قداست هستند، هنوز آن خنده‌هاى اصیل و «از اعماق دل» منقرض نشده و قرار نیست هر كسى با شروع عكس یا آغاز فیلم‌بردارى همه زورش را بزند تا «بامزه باشد، تكه‌پرانى كند، استندآپ كمدى اجرا كند، لفظ قلم حرف بزند، شبیه آدم بزرگ‌ها باشد و سرشار از پز‌ها، اطوارها و ژست‌هاى توخالى و پوچ این روزها شود»، فاصله‌اى عجیب میان ما و «افق طلایى عكس‌هاى دیروزمان» افتاده است. شرجى و رطوبت هواى دریا، عرق‌گیر آبى‌رنگ معروف، دور دهان چرب كودك در آغوش پدر، سركشیدن جرعه آخر مانده در ته شیشه نوشابه و تلاش براى جا كردن خوشى‌هاى بزرگ دیروزمان در قاب‌هاى كوچك و تنگ عكس. عكس‌هایى هستند كه همیشه «یك جرعه آخرین» دارند، فاصله‌اى كوتاه میان لحظه عكس و «تمام شدن آن نوشابه شیرین»، و همیشه در چنین فاصله‌هایى است كه یك‌باره، زاده مى‌شویم. مثل سفرهایمان، در آن روزها، لذت از مسیر، چادر زدن و ایستادن‌هاى زیاد، چیدن نوشابه و هندوانه در نهر آب و جارى شدن.

425212248_27530

تقدم رفاقت بر باورها، فوتبال، سیاست و لذت بستنى چوبى «كیم» در كنار هم و تماشاى فوتبال در استادیوم آریامهر سابق و آزادی امروز در تابستان سال 1355 خورشیدى: شانه به شانه هم ایستاده‌اند، برادروار، رفیق‌طور، جانانه، و براى لحظه‌اى، نگاه را از فوتبال، جامعه، هواداران و سیاست برداشته‌اند و به دوربینى خیره شده‌اند كه «رفاقتشان و برادرى‌هایشان» را ثبت مى‌كند. چیزهایى در این عكس به شكل عجیب و دردناكى، در كنار هم ایستاده‌اند، مثل كودكى، جوانى، فوتبال، بستنى چوبى در حال آب شدن، رفاقت و عكس یادگارى. هر دوره‌اى در تاریخ، اعتقادات و باورهاى خودش را دارد، شاید خلاف تصور باشد، اما باورها و اعتقادات، فصل‌ها، دوره‌ها، زمین و زمانه‌هاى خودشان را دارند. هیچ جامعه‌اى وجود ندارد كه تا ابد بر یك اعتقاد و باور بماند، باورها، فرزندان زمانه هستند، و ما ایرانیان، گسست‌هاى تكان‌دهنده‌اى را در حوزه «باور»‌هایمان تجربه كرده‌ایم، باید باورهایمان را از «شور و هیجان‌هایمان» جدا كنیم، و در رفاقت‌ها و عكس‌هایمان وارد كنیم. جماعت زیادى از عاشقان فوتبال در دهه 50 در قاب این عكس حضور دارند، مسابقه‌اى كه برگزار شده، نتیجه برد و باختش معلوم شده و به تاریخ پیوسته است، اما هنوز هم گرماى جمعیت ملتهب و داغ در خیابان‌هایمان، بستنى‌هاى چوبى در حال آب شدن در رفاقت‌هایمان، نگاه‌هاى خیره به زمین فوتبال در عشق‌هایمان و دو پسر هم‌سن‌وسال با لباس‌هاى هم‌شكل را در «ترانه‌هایمان» مى‌توان یافت، و ما كه باید «باورها» و رفاقت‌هایمان را به نسل بعدى، به «پاس گل‌ترین شكل ممكن» انتقال دهیم، به نسلى كه از شور‌ها و شورش‌هاى ما غایب و بى‌نصیب است، امكان گل زدن را به «دیگرى» واگذار كنیم.

429623726_108543

یك «ترول عاشقانه» براى خیابان، نان، عشق و موتور هوندا: نمایشگاه موتور سیكلت «ایران هوندا» در سال 1352 خورشیدى. موتورهاى سیكلت هوندا، پشت ویترین شیشه‌اى مغازه چیده شده‌اند، چند جوان با موتورهایشان در انتظار مشترى و خریدارى براى فروش موتورهایشان هستند، درخت‌هاى جوان چنار تا درون تابلوى سردر مغازه بالا رفته‌اند، آن‌جا كه زنى با لباس یكپارچه زردرنگ با كلاه كاسكت به موتور هوندایش تكیه داده است، در پس‌زمینه‌اى از رودخانه و آبشارهاى خروشان. روزگارى كه هنوز خبر از آینده نداشتیم، پیش رفتن و سوار شدن بر موتور سیكلت تاریخ، گاز دادن به سمت ترویج لذت و تركیب امیال انسانى با خرید و كالا، ارمغان سیاست، تصمیم‌هایمان و فریب‌هاى سرمایه‌دارى و كاپیتالیسم، جهانى كه دیگر راه فرارى از «سرمایه‌دارى» ندارد، روزگارى كه انسان هر روز بیشتر با خریدهایش، مصرف‌هایش و تاخیرهایش در لذت، شناخته مى‌شود، مردمانى كه به مرور، با همین روزها، با همین كالاها، موتورها، ماشین‌ها و خیابان‌ها، خاطره مى‌سازند. كه دیگر به جامعه‌اى رسیده‌ایم كه جز ژست‌هایمان، چیزی براى نمایش نداریم، فكر كردن را فقط براى امرار معاش نیاز داریم و رویاهایمان را از دست داده‌ایم. سوژه‌هاى داغ و محبوب ما، همیشه چیزى از جنس «گند و كثافت» با خود دارند، به پایان تاریخى نزدیك مى‌شویم، كه چیزى جز یك مشت دختر مدل، پسر خواننده، سفیر خشمگین صلح و دوستى، خیریه‌هاى پوشالى، فیلسوفان دروغین، دكترهاى دیكتاتور، شهرى پر از دود و غبار، و جهانى بدون نوستالژى ندارد. نشانه‌هاى آگاه شدن و بیداركنندگان ما از این خواب، منفورترین‌ها و ترسناك‌ترین‌ها هستند.

429714342_107544

براى تولد و زادروز مردى كه صادقانه به «هدایت» انسان مى‌اندیشید، دست‌خط صادق هدایت در تقدیم‌نامه كتاب «بوف كور» به مجتبى مینوى با این عبارت «از گوشت سگ حروم‌ترت»: هدایت در بسیاری از داستان‌هایش به افرادی اشاره می‌کند که پس از مواجهه با راز و کشف حقیقتی مرموز، از هم گسیخته شده و راهی دیار نیستی می‌شوند. سکوت از نشانه‌های مواجهه با امر رازآمیز است و هدایت نیز در موارد زیادی به بن‌بست کلام و ترجیح سکوت اشاره کرده است. رعایت قانون سکوت و سخن نگفتن از درونیات با نامحرمان، سکوت مرموز و تکان‌دهنده سوسن در داستان «س.گ.ل.ل»، صحبت نکردن‌های زرین‌کلاه در داستان «زنی که مردش را گم کرد» و سکوت نوشتاری و غریب راوی داستان «سه قطره خون» از مواردی است که ارتباط میان سکوت و راز را نمایان و آشکار می‌سازد. داستان «سه قطره خون» با روایت دیوانه‌ای آغاز می‌شود که در دیوانه‌خانه‌ای بستری است و در تمامی یک سالی که بستری بوده، در آرزوی کاغذ و قلم بوده است. داستان با دیروزی آغاز می‌شود که در آن اتاق راوی یا همان دیوانه داستان را جدا کرده‌اند، و درست در همین دیروز است که درنهایت آرزوی یک‌ساله راوی برآورده شده است و برایش کاغذ و قلمی مى‌آورند. پس از یک سال انتظار برای نوشتن، اکنون راوی چیزی برای نوشتن ندارد و گویی قلمش خشکیده و عقیم شده است. درنهایت روی تمامی خطوط درهم و برهمی که بر کاغذ افتاده است، تنها چیزى كه نوشته شده، سه قطره خون است که یادآور سه نقطه در قواعد نوشتاری است، نوعى جاى خالى و سكوت.

یک جواب دهید