تاریخ انتشار:1398/11/28 - 09:30 | کد خبر : 7121

طیاره مردنی است

سیاست پشت در است؛ رازوموف رمان «از چشم غربی» جوزف کنراد با شرح حال دانشجوی جوانی به نام رازوموف در روسیه تزاری آغاز می‌شود که برای تحصیلات عالیه و پیشرفت به شهر بزرگ‌تر آمده است. رازوموف، گذشته از ویژگی‌های شخصی، فقط یک صفت برجسته دارد؛ این‌که تمام تلاشش را می‌کند تا درگیر هیچ چیزی نشود […]

سیاست پشت در است؛ رازوموف
رمان «از چشم غربی» جوزف کنراد با شرح حال دانشجوی جوانی به نام رازوموف در روسیه تزاری آغاز می‌شود که برای تحصیلات عالیه و پیشرفت به شهر بزرگ‌تر آمده است. رازوموف، گذشته از ویژگی‌های شخصی، فقط یک صفت برجسته دارد؛ این‌که تمام تلاشش را می‌کند تا درگیر هیچ چیزی نشود که ممکن است او را از پیشرفت دور کند. در گیرودار تنش‌های آخرین سال‌های روسیه تزاری، در میانه شورش‌های مردمی و تلاش‌های روشن‌فکرانه دانشجویان برای تغییر دادن نظام حاکم رازوموف فقط درس می‌خواند تا بتواند از فرصت تحصیل دانشگاهی استفاده کند و خودش را از یک طبقه اقتصادی به طبقه بالاتر بکشد. اما بعدازظهر یک روز، یک روز خیلی عادی، دانشجویی که تازه از صحنه ترور وزیر دولت گریخته است، در خانه رازوموف مخفی می‌شود. رازوموف باز هم همه زورش را می‌زند تا از این ماجرا بیرون بماند، اما حتی به قیمت لو دادن دوستش و به جوخه اعدام سپردن او هم نمی‌تواند از وضعیت ناخواسته‌اش خلاص شود. در فاصله کوتاهی، رازوموف، دانشجوی ساده‌دل روستایی که در مسیر پیشرفت قدم برمی‌داشت، با باکونین، رهبر بزرگ آنارشیسم اروپا و یکی از معروف‌ترین بمب‌گذاران تاریخ، ملاقات می‌کند و مسیر یک‌سره متفاوتی را طی می‌کند.
برای خود کنراد، جذابیت داستان احتمالا در همین تغییر مسیر و سر جای خود نبودن رازوموف در میان انقلابیون آنارشیست بود، اما در خلال این داستان ناخواسته یکی از اصلی‌ترین خصلت‌های سیاست را هم آشکار می‌کند؛ ناگهانی بودن و ناگزیر بودن آن. رازوموف هیچ تمایلی به درگیر شدن در سیاست ندارد، اما سیاست ناگهان، یک روز حوالی ظهر، در قامت یک هم‌کلاسی خودش را توی خانه او پرت می‌کند و از آن به بعد دیگر رازوموف نمی‌تواند از دست او خلاص شود. این همان ویژگی سیاست است که جمله «من سیاسی نیستم» را تقریبا بی‌معنی می‌کند. کسی نمی‌تواند سیاسی نباشد، چون انتخاب سیاسی نبودن یا بودن با سوژه‌هایش نیست. سیاست خودش سوژه‌اش را انتخاب می‌کند و به محض انتخاب شدن دیگر راهی برای خلاصی از دستش نیست.

من به اتصالات فلزی تو بی‌اعتمادم
دی‌ماه 98 برای بسیاری از ساکنان ایران، درست همان لحظه‌ای بود که سیاست در خانه‌هایشان را زد. انهدام و سقوط پرواز 752 خیلی ناگهانی یکی از غیرسیاسی‌ترین چیزهای روی زمین، یعنی سفر با هواپیما، را به یک‌باره سیاسی کرد.
تاکید مداوم بر کلماتی مانند خطای انسانی کاربر، مشکلات فنی ارتباط بی‌سیم، ایراد سیستم رادار و چیزهایی از این دست همه تلاشی هستند برای کنار گذاشتن سیاست از این داستان. قضیه اصلا این نیست که خطای انسانی و مشکل فنی و ایراد سیستم در این میان نقشی بازی نکرده‌اند. احتمالا روایت رسمی از این ماجرا بسیار به حقیقت نزدیک و قابل اعتماد است. قضیه فقط این است که با وجود همه این حقایق مازادی سیاسی ایجاد شده است که به مدد هیچ خطای انسانی و ایراد سیستم رادار و مشکل ارتباط بی‌سیمی نمی‌توان آن را از میان برد و وضعیت را به قبل از آن اتفاق برگرداند. مسئله این است که از پس این حادثه دیگر هیچ پروازی نیست که به سیاست بی‌ارتباط باشد.
به سانحه‌های هوایی چند مدت اخیر نگاه کنید. پارک کردن هواپیمای ماهشهر در گوشه خیابان، بلند نشدن پرواز ترکیه یا خارج شدن هواپیمای کرمانشاه از باند فرودگاه. در مورد هیچ‌کدام از این پروازها که حتی کوچک‌ترین شائبه‌ای غیر از ایراد فنی یا خطای انسانی خلبان در میان نیست، بااین‌حال همان مازاد سیاسی هنوز نقش خودش را بازی می‌کند و به همه این حوادث خصلت سیاسی می‌دهد.

سیاست را در آغوش بگیرید
این مازاد سیاسی را به‌سادگی نمی‌توان به تحریم ایران و فرسودگی قطعات هواپیما فرو کاست. این فقط بخش کوچکی از خصلت سیاسی هواپیماهاست که بیشتر به «مدیریت» بازمی‌گردد تا سیاست. مسئله اصلی این است که سیاست، سیاست رادیکالی که عموما در خیابان پی گرفته می‌شود، سوژه‌هایش را انتخاب کرده است و دیگر اجازه نمی‌دهد بی‌اعتنا به او سوار هواپیماهایشان شوند و این‌طرف و آن‌طرف بروند. وجه طعنه‌آمیز سیاست این است که این‌بار گروهی به سوژه آن تبدیل شده‌اند که معمولا به خاطر برخورداری از سطحی از ثروت به‌آسانی دم به تله سیاست نمی‌دهند. بخشی که در طول این سال‌ها عموما با گفتمان «دارندگی و برازندگی» از سیاست در امان مانده‌اند و بعضا در مناقشه‌های وزارت راه برای افزایش هولناک قیمت بلیت هواپیما در یکی دو سال گذشته از طریق عبارت «در همه جای دنیا فقط گروه‌های خاصی هستند که می‌توانند بلیت هواپیما بخرند» با گروهی که زودتر و به خاطر وضعیت معیشتی درگیر سیاست شده‌اند هم سر جدل داشته‌اند.
بله! سیاست در کمین ایستاده است تا یقه همه را بگیرد. احتمالا آن‌ها که پیش از این آغوششان را به روی او باز کرده باشند، کمتر از بقیه آسیب خواهند دید.

پرنده كوچک بدبختی!
حامد وحيدي
1) كشف عجيب سيروان از حوالي منطقه سقوط هواپيماي بوئينگ 727 هنوز بعد از يك دهه، نخستين تصويري است كه بعد از شنيدن نام هواپيما مهمان ذهنم مي‎‌شود. پرتره‌هاي تلخ از باقي‌مانده‌ اجساد مسافران و وسایل تكه‌تكه‌‎شده آن‌ها شايد مهم‌ترين عناصر در تأثرورزي افكار عمومي باشد، اما براي من باعث خلق يك وسواس ذهني جديد شده است. در اين سال‌ها و با تجربه‌ پروازهاي فراواني كه البته با خروارها خوف و رجا داشته‌ام، بيش از پيش با مهمان ناخوانده ايرلاين‌هاي وطني آشنا شده‌ام؛ مواجهه‌اي كه باعث شده مشكوفات و مشاهدات سيروان از روز حادثه برايم باورپذير شوند.
2) با پشت سر گذاشتن واپسين پله ورود به هواپيما بوي مرغ مثل تفتي و رطوبت شرجي جنوب روي صورتم پاشيده شد و مشامم را به تسخير خود درآورد. نخستين ايماژ نقش‌بسته بر مغزم «آب مرغ» و تكه‌هاي مثله‌شده و رهاگشته در اين آب آغشته به زردچوبه و رب و پياز است. هواپيماي نگون‌بخت همچون يك غذاخوري بين راهي آماده بود تا در يك ساعت فرجه‌اي كه تا رسيدن به مقصد زمان دارد، شكم مسافران گرسنه را در حد بضاعت و توانش سير كند. اين اتمسفر اگرچه براي قاطبه مسافران تداعي‌گر سكرات تناول «خوراك مرغ» بر فراز 35 هزار پا است، اما براي گياه‌خواران و دافعه‌ورزانِ اين خوراك، شبيه‌سازي حبس در يك سلول انفراديِ پررطوبت در حوالي يك مرغ‌داري است.
3) بعد از برخاستن هواپيما از زمين و پس از گذشت چند دقيقه و به صدا درآمدن نواي خوش‌الحان قرار گرفتن در شرايط استاندارد، همهمه‌ها شروع مي‌شود و خوف و رجاي لحظات نخست، چشم‌ها را به تلاطمات و تحركات مهمان‌داران متوجه مي‌كند. همه منتظرند؛ شيدايي عجيبي در قلوب مسافران حلول كرده و بوي خوراك لزجِ مرغ جان به لب رسانده است.
4) از دور فرشته‌اي نه‌چندان زيباروي با چرخ‌دستي‌اي زهواردررفته و نسبتا رنگ‌ورورفته، با صورتي خسته، بسته‌هايي را به مسافران مي‌دهد. بسته‌هاي اغذيه كه با بي‌تابي از سوي مسافران گله‌‌گله باز مي‌شوند، خود را در مرغزاري پر از ماكيان مي‌بينم كه در فاصله‌اي نزديك به مسلخ، آخرين سهم‌هايشان از حيات را دريافت مي‎‌كنند.
5) نبرد كارد و چنگال پلاستيكي بر كالبد تكه‌هاي غوطه‌ور مرغ در آبِ خوراك، سكانس بعدي اين ضيافت هوايي است. تكان‌هاي هواپيما و لرزه‌هاي گاه و بي‌گاهش با التفات همه‌جانبه مسافران به ظروف مرغين مقابلشان به بي‌اهميت‌ترين مورد پرواز مبدل مي‌شود و دقايقي بعد آن‌چه مي‌ماند، خلسه خواب‌آلودِ مسافران مرغ‌خورده است تا لحظه اعلام قرار گرفتن هواپيما براي فرود در باند فرودگاه مقصد.
6) همه اين توصيفات را فراموش كنيد كه به لحظه‌ روحاني پرواز رسيده‌ايم؛ هنگامه‌اي كه در آن جويده‌هاي مسافران پس از عبور از معده در آستانه «دوازدهه» قرار گرفته‌اند و آماده عزيمت به روده‌ها هستند، اما ناگهان با هيجان فرود هواپيما (خصوصا اگر مهمان يكي از خطوط هوايي داخلي باشيم) با آدرنالين ترشح‌شده از مغز باعث بروز حالتي در سيستم گوارشي بدن مي‌شود كه اصطلاح خودماني‌اش چيزي معادل «كوفت شدن» است. به تعبيري ديگر بي‌راه نخواهد بود اگر سرنوشت اين مرغ‌هاي مذبوح و پخته در ديگ و قابلمه كيترينگ‌هاي طرف قرارداد با فرودگاه‌ها و شركت‌هاي هوايي را در ميان ابزوردترين كشتگان تاريخ مكتوب كنيم.
7) غذا در هواپيما يعني بخشي از جذابيت پرواز براي مسافران طياره. نقش و حضورش آن‌قدر براي خلق‌الناس بديهي و لازم است كه بعيد است اتفاق‌نظري بر لغو استمرار حضورش در اين پرنده آهنين از هيچ نقطه‌اي از آفاق به گوش برسد. مشغوليات غذايي در پرواز از جوجه‌كباب و ناگت گرفته تا كوكو و خوراك همگي در يك مولفه مشترك هستند؛ «مرغ!» يگانه مسافر گمنام اما آشناي هواپيماها كه از فرودهاي موفق تا سقوط‌هاي تلخ همواره پيكري بي‌جان اما حاضر در سفرهاي هوايي بوده است. او نه كاريزماي «جعبه سياه» را دارد و نه امنيت پرواز به استقرارش بستگي دارد. او نه بخت و اقبال «مرغ سعادت» (هماي سابق) را داشته و نه فرجامي مشابه هم‌شكلانِ رمانتيكش در لوگوي بسياري از شركت‌هاي هواپيمايي پيموده است. اين مادينه‌ از خروس جداشده و مظلوم، شاهد هميشگي «داستان پرواز» بوده، هرچند هرگز وقعي برايش ننهاده‌اند و به جاي هويتش به كالبدش شهوت ورزيده‌اند.
8) اگر هم‌چنان منتظريد از كشف عجيب سيروان بگويم؛ فكر كنم يك پايان باز براي رمزگشايي اكتشاف او بهتر از بيان يك پايان اشمئزازبرانگيز از سوی نگارنده باشد.


برای خلبان‌ها آسمان هرکجا آیا همین رنگ است؟
سهیلا عابدینی
کلاس اول ابتدایی را همه‌مان یادمان است، به‌خصوص اگر در صف شلوغ‎‌کن‌ها بوده باشیم. یکی از تشرها و نفرین‌های معلمان این بود که آرزو می‌کردند یک روز معلم بشویم و یک کلاس، دانش‌آموز شلوغ داشته باشیم. این نفرین را من تا آخرین روز تحصیلم در مدرسه می‌شنیدم. در کلاس‌ها و جاهای متعدد ‌این را هم زیاد شنیدم که برخی معلمان و استادان آرزو داشتند در حال تدریس، سرکلاس، در حال نگارش، در حال خوانش،… زندگی‌شان تمام شود. آرزوی این نوع مرگ برایشان خوشایند و باعث ماندگاری بود. من از همان کلاس اول ابتدایی آرزو داشتم خلبان شوم، تا روز آخری که مدرسه را تمام کردم، هم‌چنان از بن دندان و سوی چشم و قد و قامت جوانی‌ام سختی‌های پیش رو برای این شغل را می‌خواستم. انتخاب نوع زندگی متفاوت نه در زمین، که در آسمان، برایم خوشایند و باعث ماندگاری بود. هنوز هم به این نوع زندگی با هر هواپیمایی که از آسمان می‌گذرد، فکر می‌کنم. پرنده آهنی و غول‌پیکری که از زمین بلند می‌شود، در آسمان زندگی می‌کند و دوباره به زمین فرود می‌آید. شغل خلبانی با تمام راه‌های طولانی رسیدن به آن، امتیازها و خطرهای آن هنوز هم در زمره مشاغلی است که هرکسی یک بار دلش آن را می‌خواهد. از عینک خلبانی گرفته تا کاپشن خلبانی، هوش خلبانی، عکس‌های خانوادگی خلبان‌ها داخل آستر کلاهشان، رژیم غذای خلبان‌ها، کمک‌خلبان‌ها و… همیشه تکه‌ای دوست‌داشتنی برای خیلی از علاقه‌مندانشان بوده است. حتی وقتی خلبان به مسافران هواپیما می‌گوید با سلام خدمت خانواده خودم… با لوکوموتیوران، با راننده ماشین، با ناخدا، با درشکه‌چی… لحن کلامش به ‌طرز خواستنی‌ای متفاوت است. آرزوی گشت‌وگذار در آسمان این روزها برای من و خیلی‌های دیگر به طور عجیبی در ژانر وحشت فرو رفته است. آسمان ما گویا تشنه بلعیدن این هواپیماهای آهنی شده است که این همه حوادث و سوانح هوایی بر سر ما می‌آید. وقتی خبر سقوط و از باند خارج شدن هواپیمایی در شهر می‌پیچد، با خودم فکر می‌کنم حتما خلبان دلش می‌خواسته هواپیمایش را به آشیانه برگرداند. حتی جعبه‌های سیاه نیز در طول تاریخِ پیدایشِ این پرنده این را تایید می‌کند که او شجاعانه با آسمان ‌و زمین تا بعد از لحظه آخر نیز برای زندگی ‌جنگیده است. نحوه مرگ خلبان‌ها به شکل غریبی همه را به ادای احترام وامی‌دارد.


عاشقانه‌های مادرانه
بدری مشهدی
دانشجو که بودم، روزگارم شکل دیگری بود. هم آرمان‌های اول جوانی بود که فکر می‌کردم قرار است یک ور دنیا را متحول کنم، هم بیزاری از زندگی بورژوازی، هم این‌که خودم بودم و خودم فقط… به خاطر همه این‌ها بود که موقع سفر هوایی دنبال پرواز چارتر می‌گشتم، خیلی در قید ایمنی و امکانات سفر نبودم، بیشتر دنبال ارزان تمام شدنش می‌گشتم. بزرگ‌تر که شدم و سالی به سرم آمد و توهم زندگی آرمان‌گرایانه از سرم پرید، یک گزینه به انتخاب‌هایم اضافه کردم، برایم مهم بود که با هواپیمای بویینگ سفر کنم. شاید سقوط یک فقره هواپیمای توپولوف باعث اضافه کردن این گزینه شده بود. به نظر خودم احتیاطی عقلانی می‌آمد…
روزگار گذشت و مادر شدم. اولین سفر هوایی که با پسر هفت ماهه‌ام رفتیم، خیلی وسواس به خرج دادم برای انتخاب آژانس. این‌جور عاشقانه‌های مادرانه اصلا چیز غریبی نیست، به خاطر تنها پسرم دنبال بهترین گزینه بودم‌. هنوز صدای خنده‌هایش موقع تیک‌آف هواپیما یادم مانده. پسرم بلند بلند می‌خندید، تجربه اولین پرواز برایش لذت‌بخش بود، ولی من ناخودآگاه محکم‌تر بغلش گرفته بودم، سفت قلاب شدن دست‌های من روی شکم تپلش قلقلکش می‌داد و خنده‌اش را مضاعف می‌کرد… حیف که به اندازه‌ای که باید، از خنده‌های آن روزش کیف نکردم. یک ترس بی‌خود و بی‌جا از سقوط، لذت اوج را به کامم زهر کرده بود. بعد از این همه سفر هوایی اول بار بود که چهارقل می‌خواندم و آیت‌الکرسی و هر ذکر و دعایی که بلد بودم. وقتی که هواپیما سلامت نشست و از سر جایم بلند شدم، پشتم خیس عرق بود. عرق ترس از مرگ نبود فقط، بیشترش ترس از این بود که نکند پسرک طفل معصومم فرداهای قشنگ زندگی‌اش را نبیند…
حالا سال‌ها از آن سفر گذشته، سفرهای زیادی از پی هم رفته و روزگار درازی‌‌. حالا پسر هفت ماهه من رشید و رعنا شده. همه شرایط خلبانی را دارد، سلامت کامل جسمی، قد، شرط سنی… ولی مادری دارد که خودخواهانه می‌گوید: پات رو زمین نیست مادر جان، قلبم جان این را ندارد که هر روز یک خبر از آسمان برسد…
آخر عاشقانه‌های مادرانه چیز غریبی نیست.‌‌..

برچسب ها:
نوشته هایی دیگر از همین نویسنده: 40cheragh

نظر شما

دیگه چی داری اینجا؟