عمری غرق در تصاویرِ ســـینما

196

مرورری بر ناگفته‌های استنلی کوبریک به مناسبت نودوهشتمین سال تولدش

حامد وحیدی

با این‌كه 18 سال از مرگش می‌گذرد، اما اگر زنده بود، باید شمع‌های كیك نودوهشتمین سال تولدش را فوت می‌كرد. در مورد او می‌گویند جهان سینمایی و اندیشه‌اش عرصه‌ای به‌هم‌تنیده، بسیط و رازآلود بود كه هرکدام از فیلم‌هایش به بیننده اجازه می‌داد تا تنها گوشه‌ای‌ بسیار کوچک و پنهان از ذهنیت او را بازشناسایی کند.
اگر نخواهیم متهم به ستایش شیفته‌وارش شویم، باید این اعتراف را بكنیم كه او درون صنعتی کار کرد که صاحبان آن، همواره در خرد کردن آدم‌ها همت کرده‌اند. او‌ اما‌ یک فرد استثنایی‌ بود؛ آفرینش‌گری كه اجازه نداد فشارهای‌ عظیم سینمای مبدل به صنعت شده، استخوان او را نیز همچون هم‌قطارانش خرد، از استقلال در آثارش محروم و به داوری‌اش آسیب برساند.
اغلب آثار كوبریك همان‌قدر كه اتمسفری کابوس‌گونه‌ دارند، طنزآمیز نیز هستند! فیلم‌های سینمای كوبریك در متن نابودی قریب‌الوقوع‌ جهان، ظاهرفریبی، سوءتفاهم، شهوت‌پرستی، هراس‌زدگی‌، جاه‌طلبی، میهن‌پرستی و رویاپردازی با قهرمانانِ نالایق می‌توانند خنده‌ای مهیب‌ را‌ برانگیزانند. شاید بهترین تفسیر این جنبه از آثار کوبریک را الکساندر واکر، منتقد فقید بریتانیایی در مورد او بیان كرده است: «در ‌‌خوی‌ کوبریک افسون‌شدگیِ نیرومندی به ‌سوی‌ جنبه کابوس‌گونه هستی جریان دارد. او آمادگی دارد‌ با‌ مصیبتی‌ که‌ گمان می‌برد قریب‌الوقوع است، با ذهنی پرسش‌گر روبه‌رو شود و بدبینی را در خنده‌ای وحشیانه رها کند.» قبول دارم كه نظر واكر در نگاه اول كمی پیچیده به نظر می‌رسد، اما از آن سخت‌پوسته‌تر مشخص کردن آن‌چه دقیقا ایـن نگرش‌ را شکل داده است.
جنگ و خشونت‌های انسانی از دیگر مایه‌های تکرارشونده در آثار استنلی کوبریک است. وقتی در حال تماشای فیلمی از این جنس كارهای كوبریك هستیم، آشكارا این واقعیت را كه او تمایلی برای آرامش‌طلبی ندارد، می‌توانیم ردیابی كنیم. جنگ و خشونت از آن دسته موضوع‌هایی‌‌ هستند‌ که رویکرد به آنان به‌آسانی می‌تواند سرشت‌های انسانی را آشکار کند. قـطعا کوبریک جنگ را یک موقعیت نابخردانه می‌بیند که به‌سرعت انسان را وادار به آشکارگی موضعش‌ می‌کند‌؛ موضعی که در زمانی ‌غیربحرانی خیلی هم امکان بروز ندارد.
یک کارگردان برای این‌که یک پای خود را‌ در‌ کابوس‌ و پای دیگرش را در واقعیت‌ نگه‌ دارد،‌ به احساسی بسیار مطمئن از تـعادل نیاز دارد. این را كوبریک تا درجه‌ای استثنایی‌ داراست و آثارش حاصل تنش خلاق‌ میان این دو موقعیت ذهنی است.
مسحور‌ از کوتاهی عمر، از بی‌سرانجامی تلاش برای پرگشودن از قفس شوربختی‌های بشری؛ آن هم‌ در این‌ فرصت كوتاهی كه به ما داده‌ شده، همچون شورش نومیدانه‌ و کیهانی‌ دیوید‌ بـومن در «2001: یـک‌ اودیسه فضایی» که به نوزایی او در کالبد ستاره‌ای انجامید؛ همچون تلاش محتوم برای دگرگونه‌سازی‌ الکس‌ شرور در «پرتقال کودکی».
شاید کوبریک و چکیده باورهایش همان فصل پایانی «دکتراسترنج لاو» باشد: همان نواهای محزون «دوباره یکدیگر‌ را‌ خواهیم دید…»
اگر بخواهیم روراست‌ و بی‌تعارف‌ باشیم‌، باید بگوییم‌ که‌ او‌ در سراسر آثارش سودایی جز دریافتن این واقعیت تكامل‌گرایانه نداشت كه چرخ آن‌چنان خواهد چرخید و ما را به جایی بازخواهد گرداند که مجبور باشیم این دور‌ تکاملی را دوباره از سر، از همان خط شروع آغاز کنیم. با‌ این وجود یک دریچه امید هم وجود داشت: افزاری به نام هنر؛ دژ لرزانی که مردانی چون او در برابر میرایی و بی‌فرجامی زندگی برمی‌افرازند، اما بـه آن شرط که معمار این‌ دژ‌ بنایش را با چیره‌دستی بایسته‌ای برافرازد، یا به سخن دیگر داستان خود را به همان زبـان جهان‌شمولِ تصویرسازی بـا پرتوهای لرزان نور بر پرده نقره‌ای به تصویر‌ درآورد ‌و درست بـه همین دلیل نیز بود که‌ کوبریک‌ در حدود نیم قرن فعالیت هنری‌اش تنها 16 فیلم ساخت. (13 فیلم بلند و 3 مستند كوتاه)

ناگفته‌های زندگی استنلی كوبریك از زبان یان هارلان، برادرزن و تهیه‌كننده چهار فیلم انتهایی دوران فیلم‌سازی استنلی كوبریك

«ولگردها» ساخته فدریکو فلینی، «توت‌فرنگی‌های وحشی» ساخته اینگمار برگمان، «همشهری کین» ساخته اورسن ولز، «گنج‌های سیه‌را مادره» ساخته جان هیوستن، «روشنایی‌های شهر» ساخته چارلی چاپلین، «هنری پنجم» ساخته لارنس اولیویر، «شب» ساخته میکل‎آنجلو آنتونیونی، «بنک دیک» ساخته ادوارد اف. کلاین، «راکسی هارت» ساخته ویلیم ای. ولمن، «فرشتگان جهنم» ساخته هوارد هیوز و بالاخره دو فیلم «کودکان بهشت» به كارگردانی كریستف کیشلوفسکی و «پایتخت برزیل» به كارگردانی‌ والتر‌ سالز فیلم‌های مورد علاقه‌اش بودند.

فردریک‌ رافائل‌، فیلمنامه‌نویس فیلم «چشمان تمام بسته»، در مورد خانه اعجاب‌برانگیز كوبریك در كتابی نوشته است: «خانه كوبریك هیچ شباهتی به یک خانه عادی نداشت، بلکه صدفی‌ است‌ برای حلزونی که در آن‌جا پناه گرفته بود.»كوبریك در‌ خانه‌اش از 5 سگ، 4 گربه و 4 الاغ مراقبت می‌کرد

برخی از مخالفان كوبریك در مطبوعات انگلستان او را فردی دارای اختلال پارانویا، مردم‌‎گریز، بسیار بداخلاق و دارای مشكلات شخصیتی معرفی و روایت‌هایی تقریبا وحشتناك به نقل از پاپاراتزی‌ها در مورد او نقل می‌كردند. او در مقابل این هجمه‌ها می‌گفت: «نمی‌دانم چـه کار کرده‌ام که مرا شایسته چنین تهمت‌هایی می‌دانند؟» اما او بر اساس آن‌چه من به‌عنوان یك همراه از او در تمام آن سال‌ها دیدم، فردی شوخ و عاشق تعریف كردن لطیفه، عاشق آشپزی كردن و دعوت از دوستانش برای تماشای فیلم و خوش‌مشرب بود. در بـعضی از تـعطیلات بیشتر‌ از‌ 10 نسخه فیلم در منزلش بود؛ پخش‌کننده‌ها فیلم‌هایی را به او امانت می‌دادند که حتی هنوز اکران نشده بـودند.»

تماشای نقاشی كشیدن همسرش، بازی بچه‌هایش و دویدن سگ‌ها در كنار كتاب خواندن در اتاقش و تماشای بازی مسابقات تنیس از تلویزیون جزو بهترین لذت‌های زندگی او محسوب می‌شدند.

زود از خواب بیدار شدن را دوست نداشت، به همین خاطر روز کاری‌اش قبل از‌ ساعت‌ 10 صبح شروع نمی‌شد.

نسبت به صرفه‌جویی در هزینه‌های فیلم بسیار حساس بود. صحنه‌ها را بـه ترتیبی که قبلا مشخص شده بود، می‌گرفت تا بتواند آزادانه با پرسوناژها و متن‌ بازی‌ کند. همیشه‌ با گروه کوچکی کار می‌کرد و هزینه یک هفته کاری‌اش معمولا معادل هزینه یک روز کاری فیلم‌سازان دیگر‌ بود.

وارن بیتی در توصیف او گفته است: «او همیشه چیزی را كه شما نمی‌دانید، برای گفتن دارد.»

کوبریک جدا از این‌که در تمامی مراحل ساخت فیلمش از نوشتن گرفته تا تدوین، موسیقی و جلوه‌های ویژه دخالت می‌کرده، بیش از هر چیزی به دلیل برداشت‌های متعددش برای یک نما، معروف یا به‌عبارتی بدنام بوده.

او در فیلم‌برداری فیلم «درخشش» شلی دووال را مجبور کرده یک نما را ١٢٧ بار بازی کند، یا از اسکاتمن کروترز، بازیگر پیر همین فیلم، خواسته یک صحنه را ١٤٨ بار تکرار کند.

استرس سر صحنه فیلم‌برداری «درخشش» آن‌قدر زیاد بوده که شلی دووال بعدها در مصاحبه‌ای گفته است در جریان ساخت فیلم موهایش شروع به ریختن کردند.

وقتی قرار بوده فیلم‌هایش را در کشورهای غیرانگلیسی‌زبان نشان دهند، او شرط می‌گذاشته که بر انتخاب دوبلور و ترجمه فیلمنامه هم کنترل کامل داشته باشد.

قبل از نمایش‌ عمومی هریک از فیلم‌هایش‌ به‌شدت عصبی می‌شد. خودش از نزدیک بر تبلیغات فیلم نظارت می‌کرد و ساعت‌ها پای تلفن درباره کوچک‌ترین جزئیات بحث می‌کرد.

یكی از نقل قول‌های همیشگی كوبریك در مواجهه با مشكلات این بود: «وقتم را صرف مبارزه با یک دنیا بی‌تفاوتی می‌کنم.»

یك هفته پایانی زندگی كوبریك با اكران موفقیت‌آمیر فیلم «چشمان كاملا بسته» همراه بود و او كه از بازخوردها شادمان بود، روزهای بسیار خوشحالی را می‌گذراند.

شماره ۷۱۴

یک جواب دهید